به گزارش ثریا -  در هفته‌های اخیر، آسمان شب، به صحنه نمایش پیچیده‌ای از فیزیک، شیمی و مهندسی نظامی تبدیل‌شده است. هر جرقه، هر خط نوری و هر انفجار ناگهانی، سؤال‌های زیادی را برای افراد ایجاد می‌کند. آیا آن جرقه نشانه سقوط یک هواپیماست؟ آیا پدافند موفق شده تا به پرتابه اصابت کند؟ یا فقط یک مانور دفاعی برای گمراه کردن موشک‌هاست؟ در جریان جنگ اخیر و بعد از سرنگونی جنگنده اف-۱۵ و عملیات جست‌وجو برای یافتن خلبانان آن، اصطلاحاتی مثل «فلر» (Flare) و «خود تخریبی موشک» بیش از هر زمان دیگری به گوش می‌رسد.

از همین رو قصد داریم تا در این مقاله به بررسی دقیق و علمی این موضوع بپردازیم.

جرقه‌های پدافندی در آسمان شب

خیلی از افراد تصور می‌کنند که هر انفجاری در آسمان، به معنای اصابت موشک پدافند به پرتابه هدف است؛ اما واقعیت مهندسی موشک‌های زمین به هوا به‌مراتب پیچیده‌تر است. سامانه‌های پدافندی مدرن ایران ازجمله «۹ دی» یا «مرصاد»، برای نابودی هدف لزوماً نیازی به برخورد مستقیم فیزیکی (بدنه به بدنه) ندارند.  

مکانیسم انفجار در نزدیکی هدف

موشک‌های پدافندی مدرن، از سیستمی به نام فیوز مجاورتی بهره می‌برند که این فیوزها ممکن است از نوع راداری یا لیزری باشد. مثلاً موشک‌های سامانه آهنین (تأمیر) از یک سیستم لیزری ۳۶۰ درجه استفاده می‌کنند که وقتی موشک به نزدیکی هدف می‌رسد، حضور شیء پرنده را حس کرده و فرمان انفجار سرِ جنگی را صادر می‌کند.  

در این لحظه، سرِ جنگی موشک که حاوی مواد منفجره قوی و ترکش‌های مهندسی‌شده است، منفجر می‌شود و این انفجار باعث ایجاد یک «حلقه ترکش» یا شکافنده‌های گوه‌ای‌شکل خواهد شد که قادر است تا بدنه هواپیما یا پهپاد دشمن را متلاشی‌کند.

آنچه در این لحظه مردم از روی زمین می‌بینند، یک جرقه درخشان و ناگهانی است که ممکن است با یک انفجار ثانویه (ناشی از سوخت یا مهمات هدف) همراه باشد؛ اگر هدف کوچک باشد (مثل یک پهپاد انتحاری)، ممکن است فقط یک جرقه دیده شود و سپس تکه‌های در حال سوختن به سمت زمین سقوط کنند.  

معمای خودتخریبی؛ وقتی موشک برای ایمنی منفجر می‌شود

یکی از مهم‌ترین دلایل جرقه‌های ناگهانی در آسمان که لزوماً در کنار یک هواپیما اتفاق نمی‌افتند، مکانیسم «خودتخریبی» است. موشک‌های پدافندی، اگر پس از شلیک نتوانند روی هدف متمرکز شده و قفل کنند یا زمان پرواز مجاز آن‌ها به پایان برسد، نباید سالم به زمین بازگردند. چراکه سقوط یک موشک چند صد کیلویی با سر جنگی فعال، روی مناطق مسکونی، فجایع بزرگی به بار می‌آورد.

به همین خاطر مهندسان سیستمی را طراحی کرده‌اند که شامل یک تایمر یا سنسور ارتفاع است. اگر موشک در مدت‌زمان مشخصی (مثلاً ۲۴ تا ۳۰ ثانیه) به هدف اصابت نکند، مدار داخلی فرمان انفجار را صادر می‌کند تا موشک در همان ارتفاع بالا متلاشی شود. این جرقه‌های منفرد که معمولاً در انتهای یک مسیر مستقیم دیده می‌شوند، درواقع «سوختن بی‌حاصل» پدافند برای حفظ امنیت شهروندان روی زمین است.

 فلر یا شراره؛ فریب‌دهنده‌هایی از جنس آتش

در جریان عملیات اخیر هواپیماهای آمریکایی برای یافتن خلبان مفقودشده‌شان در جنوب غرب ایران، گزارش‌هایی از مشاهده «جرقه‌های زنجیره‌ای» که به‌آرامی سقوط می‌کردند منتشر شد؛ اما این پدیده، برخلاف انفجارهای پدافندی، نتیجه فعالیت خود هواپیماست و به آن «فلر» یا شراره دفاعی می‌گویند.  

چرا فلرها درخشان هستند؟

فلرها در حقیقت یک آتش‌بازی ساده نیستند، بلکه شاهکارهای شیمی نظامی به شمار می‌روند.

ماده اصلی تشکیل‌دهنده اکثر فلرها، ترکیبی به نام MTV (منیزیم/تفلون/ویتون) است؛ منیزیم فلزی است که با دمای بالایی می‌سوزد و نور سفید و خیره‌کننده‌ای تولید می‌کند.  

وقتی یک هواپیما حس کند که یک موشک گرمایاب به سمتش درحرکت است، شروع به پرتاب فلرها می‌کند. دمای سوختن منیزیم در این فلرها به هزاران درجه سانتی‌گراد می‌رسد که دمایی به‌مراتب داغ‌تر از خروجی موتور هواپیماست.

درنتیجه موشک گرمایاب که به دنبال داغ‌ترین نقطه در آسمان می‌گردد، فریب خورده و به‌جای موتور هواپیما، به سمت فلرها تغییر مسیر می‌دهد.  

استراتژی پرتاب؛ از فرار واکنشی تا پیشگیری

البته خلبانان برای استفاده از فلرها همیشه منتظر شلیک موشک نمی‌مانند. در محیط‌های پرخطر، از روشی به نام «پیش-فلرینگ» (Pre-flaring) استفاده می‌شود. در این حالت، هواپیما به‌صورت دوره‌ای و با فواصل زمانی مشخص، فلرهایی را رها می‌کند تا پس‌زمینه حرارتی آشفته‌ای ایجاد کند. این کار باعث می‌شود که اپراتور پدافند یا جست‌وجوگر خودکار موشک نتواند به‌راحتی روی بدنه اصلی هواپیما تمرکز کرده و آن را مورد اصابت قرار دهد.  

تصاویری که مردم از پرواز هواپیماهای سی-۱۳۰ یا بالگردهای آمریکایی در جریان جستجو برای یافتن خلبانان گمشده در ارتفاع پایین دیده‌اند، اغلب شامل همین پرتاب‌های دوره‌ای است که مثل جرقه‌هایی منظم در آسمان می‌درخشند.  

پس از سقوط جنگنده F-۱۵، نوع دیگری از جرقه‌ها دیده شد: «منورهای روشنایی». برخلاف فلرهای دفاعی که سریع می‌سوزند، این منورها به چتر مجهز هستند و برای دقایق طولانی آسمان را روشن می‌کنند. 

نتیجه‌گیری: چطور آسمان را بخوانیم؟

در پایان، باید گفت که هر نوری در آسمان شب‌های جنگ، پیامی دارد. جرقه‌های ناگهانی و تکی معمولاً نشان‌دهنده امنیت هستند (خودتخریبی موشک برای جلوگیری از سقوط روی شهر).

جرقه‌های زنجیره‌ای و درخشان، نشان‌دهنده تلاش برای بقا از سوی هواپیماها، یعنی فلر است و انفجارهای بزرگ دو مرحله‌ای، نشان‌دهنده «پیروزی پدافند» یا «فاجعه سقوط» هستند.  

آگاهی از این تفاوت‌ها کمک می‌کند تا تصویر دقیق‌تری از آنچه در لایه‌های پنهان نبرد الکترونیک و فیزیکی در جریان است، به دست آید. در جنگ مدرن، چشم‌ها باید فراتر از نورها را ببینند تا حقیقت را درک کنند.  

منابع: slashgear، wikipedia، mdpi، wescom